Sözlü Talimatta İlave İş Bedeli

İçindekiler

İnşaat projelerinde her değişiklik imzalı bir ek protokolle başlamaz. İşveren temsilcisi şantiyede duvarın yerinin değiştirilmesini ister, proje müdürü mekanik tesisata yeni bir hat eklenmesini söyler veya toplantıda daha yüksek nitelikte malzeme kullanılmasına karar verilir. Yüklenici işi programı aksatmamak için talimatı uygular; ödeme aşamasında ise “yazılı sipariş yok”, “bu iş zaten sözleşmeye dahildi” veya “talimat veren kişinin yetkisi bulunmuyordu” savunmasıyla karşılaşır.

Sözlü talimatla yapılan bir imalatın bedeli bazı koşullarda talep edilebilir. Ancak yüklenicinin yalnızca işi yaptığını göstermesi yeterli değildir. İşin asıl sözleşme kapsamında bulunmadığını, işveren tarafından istendiğini veya sonradan benimsendiğini, talimatı veren kişinin yetkili olduğunu ve talep edilen bedelin doğru hesaplandığını da ispatlaması gerekir.

Bu nedenle ilave iş uyuşmazlıklarında temel soru “İmalat yapıldı mı?” değildir. Asıl soru şudur: Bu imalat, yüklenicinin mevcut sözleşme bedeli karşılığında zaten yapmak zorunda olduğu bir iş mi, yoksa işverenin sonradan istediği gerçek bir kapsam değişikliği mi?

1. İlave iş ile sözleşme kapsamındaki zorunlu iş nasıl ayrılır?

Bir imalatın keşif listesinde veya birim fiyat cetvelinde ayrı kalem olarak gösterilmemesi, onu otomatik olarak ilave iş hâline getirmez. İnşaat sözleşmesinin kapsamı yalnızca fiyat cetveline bakılarak değil; sözleşme, uygulama projeleri, teknik şartnameler, mahal listeleri, işveren ihtiyaçları ve belgeler arasındaki öncelik sırası birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Özellikle anahtar teslim götürü bedelli sözleşmelerde yüklenici, kararlaştırılan sonucu sözleşme bedeli karşılığında tamamlamayı üstlenir. Türk Borçlar Kanunu’nun 480. maddesi uyarınca götürü bedel belirlenmişse yüklenici, eser öngörülenden daha fazla emek veya masraf gerektirse bile kural olarak bedelin artırılmasını isteyemez. Buna karşılık işverenin sonradan kapsamı değiştirmesi veya sözleşmede öngörülmeyen bağımsız bir imalat istemesi, yalnızca maliyet artışı değil gerçek bir ilave iş oluşturabilir.

Ayrım yapılırken şu ölçütler kullanılabilir:

Değerlendirme	Sözleşme kapsamında kalma ihtimali	İlave iş olma ihtimali
İmalat onaylı projede açıkça gösterilmiş mi?	Yüksek	Düşük
İş, sözleşmede vaat edilen sonucun elde edilmesi için teknik olarak zorunlu mu?	Yüksek	Duruma göre
İşveren sonradan kullanım amacı, kapasite veya kaliteyi değiştirdi mi?	Düşük	Yüksek
Revize projeyle yeni alan, sistem veya miktar eklendi mi?	Düşük	Yüksek
Yüklenici yalnızca kendi uygulama hatasını düzeltti mi?	Yüksek	Ek bedel doğurmaz
İşveren mevcut imalatın sökülüp farklı biçimde yapılmasını istedi mi?	Düşük	Yüksek
İş, yüklenicinin sözleşme öncesinde öngörmesi gereken yardımcı işlerden mi?	Yüksek	Düşük

Örneğin projede öngörülen tesisatın çalışması için zorunlu bağlantı parçalarının ayrıca fiyatlandırılmamış olması, çoğu durumda ek ücret hakkı doğurmaz. Buna karşılık işverenin proje başladıktan sonra kapasiteyi iki katına çıkarması, yeni kat eklemesi, malzeme sınıfını yükseltmesi veya tamamlanmış imalatın farklı bir tasarımla yeniden yapılmasını istemesi ilave iş niteliği taşıyabilir.

Bu nedenle bilirkişi incelemesi yalnızca metraj hesabına indirgenmemelidir. Önce sözleşmesel kapsam belirlenmeli, ardından hangi imalatların bu kapsamın dışına çıktığı teknik olarak gösterilmelidir.

2. Sözlü talimat hukuken geçerli olabilir mi?

Eser sözleşmeleri kural olarak özel bir geçerlilik şekline tabi değildir. Bu nedenle tarafların sözleşme kapsamını sonradan sözlü anlaşmayla değiştirmesi teorik olarak mümkündür. Ancak sözleşmede değişikliklerin yalnızca yazılı ve yetkili imzalarla yapılabileceği açıkça kararlaştırılmışsa, sözlü talimata dayanılması önemli bir geçerlilik ve ispat sorunu doğurabilir.

Sözleşmede şu tür hükümler bulunabilir:

“İşverenin yazılı değişiklik emri bulunmadan yapılan hiçbir ilave iş için bedel ödenmez.”

“Sözleşme bedeli ve iş kapsamı yalnızca tarafların yetkili temsilcilerince imzalanacak ek protokolle değiştirilebilir.”

Bu hükümler varsa yüklenicinin şantiye çalışanının sözlü talimatına güvenmesi daha risklidir. Ancak işverenin ilave işi bilerek kabul etmesi, kullanması, ölçümünü yaptırması, kısmen ödemesi veya revize projeyi onaylaması gibi sonraki davranışları da somut uyuşmazlıkta değerlendirilir.

Burada talimatın kim tarafından verildiği de kritik önemdedir. Şantiye şefi, kontrol mühendisi, proje yöneticisi veya işveren danışmanı teknik yönlendirme yapmaya yetkili olabilir; fakat sözleşme bedelini artıracak sipariş verme yetkisine sahip olmayabilir.

Yüklenici şu soruları kontrol etmelidir:

Talimat veren kişi sözleşmede işveren temsilcisi olarak gösterilmiş mi?
Değişiklik emri verme veya bedel artırma yetkisi bulunuyor mu?
Yetkinin parasal bir sınırı var mı?
Talimat daha sonra şirketin yetkili organı tarafından onaylandı mı?
İşveren, yapılan işi hakedişe veya kesin hesaba aldı mı?
Talimat veren kişinin önceki benzer işlemleri işveren tarafından kabul edilmiş mi?

Yetkisiz bir kişinin talimatı, işverenin sonradan açık veya örtülü biçimde benimsemesi bulunmadıkça ilave iş alacağını tek başına ispatlamayabilir.

3. WhatsApp mesajı, imzasız tutanak ve revize proje delil olur mu?

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 199. maddesi; elektronik ortamdaki verileri, görüntü ve ses kayıtlarını ve uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli benzeri bilgi taşıyıcılarını belge olarak kabul eder. Bu nedenle WhatsApp mesajı, e-posta, dijital iş emri ve proje yönetim sistemi kayıtları mahkemeye delil olarak sunulabilir.

Ancak bir mesajın “belge” olması, ilave iş alacağını tek başına kesin biçimde ispatladığı anlamına gelmez. Mesajın kim tarafından gönderildiği, konuşmanın bütünlüğü, ekli çizimler, tarih, telefon numarası ve mesajın sonradan değiştirilip değiştirilmediği incelenebilir.

Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin E. 2023/1984, K. 2024/4323 sayılı kararında, taraflar arasındaki WhatsApp yazışmalarının sözleşme ilişkisini muhtemel gösteren delil başlangıcı niteliğinde olabileceği ve diğer delillerle birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir. Mesajın karşı taraf veya temsilcisi tarafından gönderildiği konusunda tereddüt bulunmaması önem taşır.

İmzasız toplantı tutanakları

İmzasız bir toplantı tutanağı tek başına tarafları bağlayan değişiklik emri sayılmayabilir. Özellikle tutanak yalnızca yüklenici tarafından hazırlanmışsa, işveren “bu metni kabul etmedim” savunmasında bulunabilir.

Buna karşılık tutanağın toplantı sonrasında bütün katılımcılara e-postayla gönderilmesi, ekindeki revize çizimin uygulanması, işverenin itiraz etmemesi ve daha sonraki yazışmalarda aynı karara atıf yapılması tutanağın delil değerini güçlendirebilir. Ancak yalnızca sessiz kalınması her durumda kabul anlamına gelmez; sonraki davranışlarla birlikte değerlendirilmelidir.

Revize projeler

Revize proje, kapsam değişikliğinin en güçlü teknik göstergelerinden biri olabilir. Fakat yalnızca bilgisayarda bulunan yeni tarihli bir çizim yeterli değildir.

Şu hususlar belirlenmelidir:

Revizyonu kim hazırladı?
Kim onayladı?
Revizyon kodu ve tarihi nedir?
Proje yükleniciye hangi yazıyla gönderildi?
Önceki projeyle arasındaki fark nedir?
Değişiklik metraj ve maliyeti nasıl etkiledi?
İmalat revize projeye uygun olarak kabul edildi mi?

Revize proje, sözleşme kapsamının değiştiğini gösterebilir; ancak ilave işin fiyatı üzerinde anlaşma bulunduğunu her zaman göstermez. Talimatın varlığı ile bedelin miktarı ayrı ayrı ispatlanmalıdır.

4. İlave iş bedeli nasıl hesaplanır?

İlave işin fiyatı önceden kararlaştırılmışsa öncelikle bu fiyat uygulanır. Taraflar, değişiklik emrinde yeni birim fiyat, götürü ek bedel veya maliyet artı kâr yöntemi belirleyebilir.

Fiyat üzerinde anlaşma yoksa, özel hukuk kapsamındaki eser sözleşmelerinde Türk Borçlar Kanunu’nun 481. maddesi gündeme gelebilir. Buna göre bedel önceden belirlenmemiş veya yaklaşık olarak belirlenmişse, eserin değeriyle yüklenicinin giderleri dikkate alınarak ücret belirlenir. Yargıtay uygulamasında sözleşme dışı imalatların bedeli çoğu zaman işin yapıldığı tarihteki mahallî serbest piyasa rayiçleri üzerinden teknik bilirkişi aracılığıyla hesaplanır.

Hesaplamada şu kalemlerin ayrıştırılması gerekir:

İlave işin net metrajı
Malzeme ve işçilik bedeli
Nakliye, ekipman ve şantiye giderleri
Söküm ve yeniden yapım maliyeti
Genel gider ve yüklenici kârı
Sözleşmede belirlenen indirim veya fiyat yöntemi
İlave iş nedeniyle ortaya çıkan süre etkisi
Aynı değişiklik nedeniyle oluşan iş eksilişleri

İşveren yalnızca daha fazla imalat istememiş, aynı zamanda başka bir imalattan vazgeçmiş olabilir. Bu durumda iş artışı ile iş eksilişinin birlikte hesaplanması gerekir.

Kamu ihale sözleşmelerinde ise özel hukuk sözleşmelerindeki genel yaklaşım doğrudan uygulanmaz. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun 24. maddesi ile sözleşme tarihinde geçerli Yapım İşleri Genel Şartnamesi hükümleri; iş artışının koşullarını, oran sınırlarını ve yeni fiyat yöntemini özel olarak düzenler. Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin E. 2022/3682, K. 2024/738 sayılı kararında da sözleşme eki Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nde bulunan ilave iş ve fiyat hükümlerinin hesaplamada esas alınması gerektiği belirtilmiştir.

Bu nedenle kamu yapım işlerinde, özel bir işverenle yapılan inşaat sözleşmesindeki “sözlü talimat” yaklaşımı aynen kullanılamaz. İhale ve sözleşme tarihine göre yürürlükte olan mevzuat ayrıca kontrol edilmelidir.

5. İlave iş alacağı nasıl ispatlanmalı?

İlave iş dosyalarında tek bir güçlü belge yerine birbirini tamamlayan bir ispat zinciri kurulması daha güvenlidir.

Bu zincir şu sırayla oluşturulabilir:

İşverenin talimatı veya değişiklik talebi
Talimatı veren kişinin yetkisi
Talimat öncesi ve sonrası proje farkı
İlave işin metraj ve maliyet hesabı
İşin fiilen yapıldığını gösteren saha kayıtları
İşverenin inceleme, kabul veya kullanım davranışı
Bedel ve süre etkisinin zamanında bildirilmesi
Hakediş, kesin hesap ve fatura kayıtları

Kullanılabilecek deliller arasında imzalı değişiklik emirleri, e-postalar, WhatsApp mesajları, RFI cevapları, revize projeler, şantiye günlükleri, fotoğraf ve videolar, malzeme irsaliyeleri, faturalar, metraj cetvelleri, ataşmanlar, hakedişler, ticari defterler ve tanık anlatımları bulunabilir.

Senetle ispat zorunluluğunun bulunduğu bir uyuşmazlıkta, karşı taraftan veya temsilcisinden gelen ve işlemi muhtemel gösteren mesaj ya da e-posta HMK madde 202 kapsamında delil başlangıcı oluşturabilir; bu durumda tanık delilinden de yararlanılabilir.

İlave iş sonradan kapatılacak, sökülecek veya başka imalatların altında kalacaksa mahkeme aracılığıyla delil tespiti de değerlendirilmelidir. Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin E. 2023/1605, K. 2024/2907 sayılı kararında, ilave iş bedeli uyuşmazlığında usulüne uygun mahkeme keşfi yapılmadan bilirkişilerin kendi incelemesine dayalı raporla karar verilmesi hukuka aykırı bulunmuştur.

6. Pratik kontrol listesi

Öz Denetim Listesi

Sözleşme ve eklerinde belge öncelik sırası açıkça belirlendi mi?
Talep edilen işin mevcut proje ve şartname kapsamında bulunup bulunmadığı incelendi mi?
Talimatı veren kişinin kapsam ve bedel değişikliği yapma yetkisi var mı?
Sözlü talimat aynı gün e-posta veya yazılı teyitle kayıt altına alındı mı?
Değişiklik emrinde metraj, fiyat ve süre etkisi belirtildi mi?
Revize projenin kodu, tarihi ve onaylayan kişisi belli mi?
İmzasız toplantı tutanağı katılımcılara gönderildi mi?
İşverenin tutanağa veya maliyet bildirimine verdiği cevap saklandı mı?
WhatsApp konuşmaları yalnızca ekran görüntüsü olarak değil, bütünlüğü korunarak kaydedildi mi?
İlave iş tamamlanmadan önce fotoğraf, video ve ölçüm kayıtları oluşturuldu mu?
Hakedişte ilave iş ayrı kalem olarak gösterildi mi?
Hakediş veya kesin hesap imzalanırken çekince ve itirazlar yazılı olarak belirtildi mi?
İlave iş nedeniyle süre uzatımı ayrıca talep edildi mi?
İmalat kapanmadan veya değiştirilmeden önce delil tespiti ihtiyacı değerlendirildi mi?

7. Sıkça Sorulan Sorular

Sözlü talimatla yapılan ilave işin bedeli istenebilir mi?

Evet, talep edilebilir. Ancak işin sözleşme dışında olduğu, yetkili işveren temsilcisi tarafından istendiği veya işverence sonradan kabul edildiği ve bedelin miktarı ispatlanmalıdır. Sözleşmede yazılı değişiklik şartı bulunması talebi zorlaştırabilir.

WhatsApp mesajı tek başına yeterli midir?

Her zaman yeterli değildir. Mesajın kim tarafından gönderildiği, konuşmanın tamamı ve içeriğin değişiklik talimatını açıkça gösterip göstermediği incelenir. WhatsApp yazışması delil veya delil başlangıcı olarak diğer kayıtlarla birlikte değerlendirilebilir.

İşveren projeyi revize ettiyse bütün farklar ilave iş sayılır mı?

Hayır. Revizyonun sözleşme kapsamını gerçekten artırıp artırmadığı belirlenmelidir. Yüklenicinin kendi hatasını düzeltmesine yönelik revizyon ek bedel doğurmaz. İşverenin yeni alan, kapasite, kalite veya sistem istemesi ise ilave iş oluşturabilir.

Götürü bedelli sözleşmede ilave iş ücreti istenemez mi?

Götürü bedel, sözleşme kapsamında kalan işlerin bedelini sabitler. İşverenin sonradan talep ettiği ve başlangıçtaki kapsamın dışında kalan gerçek ilave işler bakımından ayrıca ücret istenmesi mümkün olabilir.

Hakedişe itiraz edilmemesi ilave iş alacağını tamamen ortadan kaldırır mı?

Hakedişin çekincesiz imzalanması veya kesin hesap kayıtları yüklenici aleyhine önemli delil oluşturabilir. Ancak her durumda ilave iş talebini otomatik olarak ortadan kaldırdığı söylenemez. Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin E. 2022/5080, K. 2023/4193 sayılı kararında, hakedişe yansımayan iş artışı talebinin yalnızca hakedişe itiraz edilmediği gerekçesiyle reddedilmesinin doğru olmadığı değerlendirilmiştir.

8. İletişim ve hukuki bilgilendirme

Sözlü talimatla yapılan ilave işlerin bedeli, yalnızca şantiyede daha fazla iş yapılmış olmasına dayanılarak talep edilemez. Öncelikle imalatın sözleşme kapsamında bulunup bulunmadığı; ardından talimatın kaynağı, talimat veren kişinin yetkisi, işverenin kabul davranışı ve bedelin hesap yöntemi belirlenmelidir.

İlave iş uyuşmazlıklarında en güçlü dosyalar; değişiklik talimatı, revize proje, maliyet ve süre bildirimi, saha kayıtları, hakediş belgeleri ve işverenin kabulünü aynı zincir içinde gösterebilen dosyalardır. Sözlü talimatın uygulandığı gün yazılı teyit oluşturulmaması, hakedişte çekince konulmaması veya imalat kapanmadan delil tespiti yaptırılmaması tahsil ihtimalini ciddi biçimde azaltabilir.

Hukuki Bilgilendirme

Yasal Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukukî mütalaa veya avukatlık hizmeti yerine geçmez. Her somut olay, kendi belge ve koşulları ile güncel mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.